DOOR MAURITS GROEN

KAN DE GREEN NEW DEAL DE ECONOMIE WEER UIT HET SLOP TREKKEN

Van sympathieke onzin tot reddend medicijn?

De miljarden, ja tientallen, honderden miljarden vliegen ons de laatste maanden om de oren. Steunoperatie zus, reddingsactie zo. Crisisplan dit, saneringsstrategie dat. De financieel-economische crisis blijkt elke keer nog weer verder en dieper te gaan. Zoals in 1914 in Serajevo een enkel schot heel geleidelijk aan maar schijnbaar onafwendbaar een keten van gebeurtenissen is werking zette, die uiteindelijk uitmondde in de Eerste Wereldoorlog. Zo lijkt de crisis zich nu te voltrekken, nadat betrekkelijk kalmpjes en ver weg de markt voor tweedehandshypotheken in de VS instortte: wat zou dat in hemelsnaam te maken kunnen hebben met pakweg de afzet van staal in China of het toerisme in Thailand? Inmiddels weten we wel beter. Om een tegenwicht te bieden, ja hopelijk zelfs het medicijn te hebben tegen de crisis wordt van veel kanten een ‘Green New Deal’ bepleit. Wat is dat –en zal het helpen?

Vertrouwen. Daar draait het om in financiën en in de economie. En dat vertrouwen is grondig verstoord –het vertrouwen dat een ‘zo ongestoord mogelijke markt’ maximale welvaart zou brengen, ja zelfs een maximale rechtvaardig verdeelde welvaart. Vanaf begin tachtiger jaren kreeg die markt steeds meer vrijheid. Onder aanvoering van de Amerikaanse president Reagan en de Engelse premier Thatcher werd ‘liberalisering’ de heersende ideologie: zo min mogelijk overheid, regels en belastingen, zoveel mogelijk markt! En zo geschiedde. De financiële wereld zette al haar creativiteit in om de snel mondialiserende economie monetair gesmeerd te laten draaien. Afgelopen najaar bleek dat we in een mondiaal casino terechtgekomen waren. Toen het vertrouwen in de financiële tovenaars met hun verbijsterende bonuscultuur en met hun complexe financiële ‘producten’ en constructies eenmaal wegviel, ging het demasqué razendsnel. Ineens ziet iedereen de nieuwe kleren van de keizer voor wat ze al die tijd al waren. Hoe heeft die bewuste blindheid zich voltrokken? Drie persoonlijke observaties plus een bescheiden analyse van wat er nu gebeurt om de boel te repareren.

Al ruim een kwart eeuw heb ik een onwaarschijnlijk consciëntieuze financieel adviseur. Iemand die zich echt zorgen maakt of ik wel de juiste hypotheek ga sluiten, of mijn pensioen wel solide geregeld is, of mijn verzekeringen wel op orde zijn. Toen ik destijds met hem mijn pensioen wilde gaan regelen, kwam hij dan ook aan met de meeste degelijke, vertrouwde constructies. Ik zal geen namen noemen, maar inderdaad, hij opperde om in zee te gaan met de vertrouwde waarden uit ons financiële bedrijfsleven. Dat ik zaken wilde doen met een bedrijf dat deed in ‘groene’ pensioenbeleggingen, vond hij een onbegrijpelijke en onverstandige frivoliteit: ‘Ik begrijp best dat je zelf in die sector zit, maar het gaat wel om je pensioen. Dat moet je gewoon degelijk regelen.’ Het was voor hem onbegrijpelijk –nee, onbestaanbaar-dat zo’n groene constructie ook financieel wel eens duurzamer zou kunnen blijken te zijn dan beleggingen via het financiële establishment. Wat er afgelopen najaar financieel-economisch is gebeurd heeft hem dan ook diep geschokt.

Tweede observatie: begin deze eeuw ontdekte een van de allergrootste Nederlandse beleggingsinstellingen bij zijn nauwgezette analyses van ‘performance indicators’ dat (wat dan heette) ‘duurzame fondsen’ het helemaal zo gek nog niet deden. Adequaat handelend zocht men uit welke van die duurzame fondsbeheerders ook een beetje het volume had dat paste bij de omvang van de eigen portefeuille, en toen men die gevonden had kocht men meteen maar een meerderheidsbelang. Een acquisitie met heeeeeeel veel nullen voor de komma. In de maanden, jaren daarna bleek echter dat de eigen adviseurs die duurzame beleggingsproducten maar heel moeizaampjes aan de man brachten. Onderzoek! En wat bleek? De eigen mensen wisten niet hoe ze hun klanten die duurzame aandelen moesten slijten. Ze geloofden er gewoon zelf niet in, bleek toen er werd doorgevraagd. ‘Duurzaam, dat is toch een beetje een modieuze hobby –daar kun je mensen hun goede geld toch niet in laten steken?’

Derde observatie: juli 2008 kocht ik –voor het eerste van mijn leven-een pakket aandelen. Tot dan toe had ik alleen geïnvesteerd in mijn eigen huis (mijn oprechte adviseur: “Doe dat toch niet! Je kunt veel beter lenen en dan de rente aftrekken van je belastbaar inkomen –anders ben je een dief van je eigen portemonnee!”). Met mijn pand afbetaald dacht ik: “Ach, waarom niet toch eens wat beleggen in die mooie duurzame aandelenfondsen die je tegenwoordig hebt?” En dus keurig wat aandelen gekocht in duurzame energie, duurzame woningbouw, en eerlijke handel annex microkrediet. Juli 2008 dus, vlak voor het sluipende begin van de crisis….
Ruim een maand geleden kreeg ik van mijn bank een overzicht voor de belastingdienst van de waarde van mijn beleggingen. Ik maakte de envelop open en was benieuwd naar het slagveld dat de beursmalaise in mijn prille portefeuille had aangericht. Her resultaat? Drie van de vier fondsen hadden (zelfs flink) geplust, en maar bij een zat ik ietsjes onder mijn ingelegde bedrag. Ik moet eerlijk zeggen dat ik toch wel verbaasd was, maar kennelijk hadden die duurzame fondsen zo degelijk belegd dat ze tot nu toe in elk geval de toch mondiale crisis goed hadden weerstaan. En eigenlijk ook weer niet zo heel vreemd, als je belegt in bedrijven die zorgvuldig omgaan met hun grondstoffen, energie, maar dan natuurlijk ook mede-werkers, klanten, omwonenden, overheden. Dan bespaar je op uitgaven, heb je beter gemotiveerd personeel met minder ziekteverzuim, voorkom je verspilling en conflicten met al die ‘stakeholders’ etc. En natuurlijk gaan ook hier de kosten voor de baat uit, maar uiteindelijk blijkt dat ook financieel gezonder dan maar door te blijven gaan met ‘externaliseren’, het directe en indirect afwentelen van allerlei kosten op de samenleving.

Logisch dus dat nu in brede kring wordt gepleit voor een ‘Green New Deal’. De oorspronkelijke New Deal was een omvangrijk overheidsinvesteringsprogramma dat de Amerikaanse regering in de dertiger jaren van de vorige eeuw inzette tegen de toen heersende grote economische crisis. Dat beleid zou nu opnieuw van stal gehaald moeten worden, maar dan nu in een duurzame vorm. VS-president Obama gaat bijna $ 800 miljard in de Amerikaanse economie steken, en hij probeert dat programma zo groen mogelijk te maken. Hij heeft geen absolute macht en sommige oude lobbies hebben nog steeds veel invloed, maar er gaat ruim $ 60 miljard direct naar duurzame energie (via belastingmaatregelen, garantieregelingen en directe investeringen), de isolatie van vastgoed (nadruk op huizen van sociaal zwakkeren) en naar efficiënter energiegebruik en sanering. Veel geld gaat ook naar modernisering van het hoogspanningsnet ($11 miljard; gaat veel stroomverlies beperken). Daarnaast wordt massaal geïnvesteerd in onderzoek naar duurzame energie en omscholing naar ‘green jobs’. Ook de steun aan autofabrikanten en andere sectoren wordt gebonden aan duurzaamheidseisen. Hoe een en ander in de praktijk gaat uitpakken zal moeten blijken, maar de intentie en het momentum zijn aanwezig en de bedragen indrukwekkend. Het duidelijke signaal van de overheid wordt inmiddels opgepakt door durfinvesteerders die de genoemde bedragen gaan verveelvoudigen…

En Nederland? Stichting Natuur en Milieu publiceerde samen met vakbeweging FNV (jaja) een Green New Deal pakket, dat 100.000 nieuwe banen plus een CO2-emissiereductie van vier miljoen ton zou opleveren. Duurzame energievoorziening,  nergiezuinige woningrenovatie, vitale steden, beter openbaar vervoer, schoon elektrisch wagenpark. Kosten: enkele miljarden aan directe investeringen, maar vooral ook in revolving funds en fiscale stimuleringspaketten die zich zelf weer terugverdienen. De respons? Eind maart kwam de regering met een crisis-plan met daarin ook voor € 2 miljard aan duurzaamheidsmaatregelen (meer windturbines op zee, isolatie bestaande woningen, stimulans groen beleggen). De bestaande SDE-regeling (Stimuleringsregeling Duurzame Energie) wordt voortaan niet meer door de overheid, maar (via een opslag op de troomrekening) door de consument betaald. Een beetje richting het succesvolle Duitse feed-in systeem, maar niet echt. Minister Cramer was erg enthousiast over het ‘groenste pakket ooit’. En zeker, het gaat niet om een niemendal. Maar toch heeft het pakket een beetje een added-on karakter. Er ligt geen fundamentele analyse aan ten grondslag van waarom het allemaal zo verkeerd heeft kunnen lopen en hoe we dat vanaf nu duurzaam beter gaan aanpakken.

En dus bestaat het reële risico dat we de boel gaan oplappen, met hier en daar een groen aardigheidje er tussendoor. Juist in tijden van crisis liggen er kansen om de boel echt anders aan te pakken. Vooralsnog worden die kansen niet benut. Ook mijn trouwe financiële adviseur keek toch weer heel bedenkelijk toen ik vorige week vroeg om een echt groene hypotheek voor ons nieuwe kantoorpand. Moest dat nou echt? Voor een nieuwe mindset is kennelijk heel wat nodig. Werk aan de winkel voor doorzetters!